Hasło psychologia zdrowia Heszen odsyła najczęściej do jednego konkretnego tytułu: podręcznika akademickiego autorstwa Ireny Heszen, który od lat pozostaje jedną z podstawowych pozycji na polskich studiach psychologicznych i medycznych. To książka wprowadzająca w sposób usystematyzowany w tę dziedzinę psychologii, a jej znaczenie wynika z tego, że jako jedna z pierwszych w Polsce ujęła temat w sposób kompleksowy i naukowy. W tym artykule wyjaśniamy, kim jest autorka, co znajduje się w podręczniku, na jakich kierunkach się go poleca oraz jak legalnie do niego dotrzeć.
Kim jest Irena Heszen i skąd bierze się jej pozycja w tej dziedzinie?
Irena Heszen-Niejodek to polska psycholożka, której prace od kilkudziesięciu lat kształtują sposób, w jaki na polskich uczelniach naucza się o związkach między psychiką a zdrowiem fizycznym. Zajmowała się między innymi psychologią stresu, radzeniem sobie z sytuacjami trudnymi oraz mechanizmami, które sprawiają, że ludzie podejmują (lub nie) zachowania sprzyjające zdrowiu. Jej dorobek naukowy obejmuje zarówno publikacje badawcze, jak i opracowania podręcznikowe, które trafiły do programów nauczania na wielu kierunkach.
Najbardziej rozpoznawalną pozycją jest podręcznik „Psychologia zdrowia”, powstały we współpracy z Heleną Sęk, inną badaczką o ugruntowanej pozycji w tej dziedzinie. Publikacja ukazała się nakładem Wydawnictwa Naukowego PWN i doczekała się kolejnych wydań, co samo w sobie świadczy o tym, że przez lata utrzymywała status podstawowego źródła wiedzy, a nie jednorazowego opracowania. Dla studentów oznacza to, że mogą trafić na różne edycje książki – warto wtedy zwrócić uwagę na rok wydania, ponieważ nowsze wersje bywają uzupełnione o aktualniejsze ujęcia niektórych zagadnień.
Warto podkreślić, że nazwisko Heszen funkcjonuje w tym kontekście niemal jako synonim samego przedmiotu „psychologia zdrowia” – wielu wykładowców i studentów mówi po prostu „podręcznik Heszen”, mając na myśli tę konkretną pozycję, a nie inne opracowania o podobnym tytule. To rozróżnienie bywa istotne, bo na rynku funkcjonuje kilka książek noszących zbliżone nazwy, autorstwa różnych badaczy.
Co znajdziemy w podręczniku „Psychologia zdrowia”?
Treść podręcznika układa się wokół kilku głównych obszarów, które razem tworzą spójny obraz tego, jak psychologia opisuje zdrowie i chorobę. Zamiast traktować zdrowie wyłącznie jako brak choroby, autorki przedstawiają je jako wynik wzajemnego oddziaływania czynników biologicznych, psychicznych i społecznych – podejście znane jako model biopsychospołeczny.
Wśród tematów poruszanych w książce najczęściej wymienia się:
- mechanizmy stresu i sposoby radzenia sobie z nim (tzw. coping),
- zachowania zdrowotne i czynniki, które decydują o ich podejmowaniu lub porzucaniu,
- psychologiczne aspekty przeżywania choroby, w tym choroby przewlekłej,
- relację między pacjentem a personelem medycznym,
- zagadnienia związane z promocją zdrowia i profilaktyką,
- jakość życia uwarunkowaną stanem zdrowia.
Podręcznik ma charakter naukowy i akademicki – nie jest to poradnik z gotowymi wskazówkami, lecz opracowanie teoretyczne, które porządkuje pojęcia, prezentuje modele wyjaśniające i odwołuje się do badań psychologicznych. Z tego względu bywa wymagający dla osób, które sięgają po niego bez wcześniejszego kontaktu z psychologią jako dyscypliną – warto czytać go równolegle z materiałami z zajęć lub konsultować niejasne fragmenty z prowadzącym.
Struktura książki zazwyczaj prowadzi czytelnika od ogólnych podstaw teoretycznych do bardziej szczegółowych zagadnień klinicznych i praktycznych, co ułatwia naukę etapami – najpierw zrozumienie ram pojęciowych, a potem ich zastosowanie do konkretnych sytuacji, takich jak choroba przewlekła czy proces leczenia.
Psychologia zdrowia na studiach – gdzie i na jakich kierunkach się z nią spotkać
Przedmiot psychologia zdrowia pojawia się w programach studiów znacznie szerzej niż tylko na kierunku psychologia. Uczelnie medyczne włączają go do programów kształcenia przyszłych lekarzy, pielęgniarek, dietetyków czy fizjoterapeutów, ponieważ zrozumienie psychologicznych mechanizmów stojących za zachowaniami pacjentów jest przydatne w codziennej pracy klinicznej, niezależnie od specjalizacji.
Przykładowo na Gdańskim Uniwersytecie Medycznym (określanym w wyszukiwaniach skrótem GUMed) psychologia zdrowia funkcjonuje jako przedmiot w ramach programów związanych z naukami o zdrowiu, gdzie studenci poznają podstawy relacji między czynnikami psychicznymi a przebiegiem chorób somatycznych. Podobnie na Pomorskim Uniwersytecie Medycznym w Szczecinie (PUM) zagadnienia z tego obszaru pojawiają się w toku kształcenia na kierunkach związanych z medycyną i naukami o zdrowiu, często jako element przygotowania do pracy z pacjentem, a nie samodzielna specjalizacja.
Na tego typu zajęciach podręcznik Heszen i Sęk bywa wskazywany jako literatura podstawowa lub uzupełniająca, ponieważ w przystępny sposób wprowadza pojęcia, które są potem rozwijane na zajęciach klinicznych – na przykład sposób, w jaki pacjenci reagują na diagnozę, jak przebiega adaptacja do choroby przewlekłej, czy dlaczego zalecenia lekarskie bywają ignorowane mimo dobrej woli pacjenta.
Warto pamiętać, że dokładny program zajęć, liczba godzin i lista lektur różnią się między uczelniami i mogą się zmieniać z roku na rok. Najpewniejszym źródłem informacji o tym, czy i w jakiej formie dana uczelnia realizuje ten przedmiot, pozostaje sylabus udostępniany przez samą uczelnię lub prowadzącego zajęcia – ogólne informacje z internetu warto traktować jedynie jako punkt wyjścia.
Czy podręcznik Heszen jest dostępny w formacie PDF?
Wiele osób szukających informacji o tej książce wpisuje w wyszukiwarkę frazę związaną z plikiem PDF, licząc na szybki i bezpłatny dostęp do treści. Warto jednak wiedzieć, że podręcznik akademicki, podobnie jak każda inna publikacja objęta prawem autorskim, nie może być swobodnie kopiowany ani udostępniany bez zgody wydawcy i autorek. Pobieranie plików z nieautoryzowanych źródeł narusza prawa autorskie, nawet jeśli plik krąży po sieci na forach studenckich.
Legalnych sposobów na dotarcie do treści podręcznika jest kilka:
- wypożyczenie egzemplarza z biblioteki uczelnianej lub biblioteki publicznej – większość uczelni prowadzących kierunki psychologiczne i medyczne posiada tę pozycję w swoich zbiorach,
- zakup wersji papierowej lub elektronicznej bezpośrednio od wydawcy albo w księgarniach internetowych oferujących legalne e-booki,
- korzystanie z uczelnianych baz e-booków, do których dostęp mają studenci zalogowani przez konto uniwersyteckie,
- zakup egzemplarza z drugiej ręki, co bywa tańszą alternatywą przy starszych wydaniach.
Z punktu widzenia studenta korzystanie z legalnych źródeł ma dodatkową zaletę: biblioteki i wydawnictwa oferują zwykle aktualne wydania, w których poprawiono ewentualne błędy i uzupełniono treść, podczas gdy pliki krążące poza oficjalnym obiegiem bywają zeskanowanymi kopiami starszych, czasem niekompletnych edycji.
Jak efektywnie korzystać z podręcznika podczas nauki?
Podręcznik akademicki tego typu najlepiej sprawdza się jako materiał czytany równolegle z zajęciami, a nie w oderwaniu od nich. Warto najpierw zapoznać się ze spisem treści i sylabusem przedmiotu, aby wiedzieć, które rozdziały odpowiadają aktualnie omawianym zagadnieniom, zamiast czytać książkę liniowo od początku do końca bez odniesienia do programu zajęć.
Dobrą praktyką jest też sporządzanie własnych notatek z definicjami kluczowych pojęć – takich jak model biopsychospołeczny, radzenie sobie ze stresem czy zachowania zdrowotne – ponieważ terminologia z tej dziedziny bywa precyzyjna i pojawia się później na egzaminach w formie pytań opisowych lub testowych.
Osobom, które przygotowują się do zaliczeń lub egzaminów, pomaga też zestawianie treści z podręcznika z innymi materiałami polecanymi przez prowadzącego – wykładami, artykułami czy skryptami uczelnianymi. Sam podręcznik Heszen i Sęk daje solidne podstawy teoretyczne, ale konkretne wymagania egzaminacyjne zawsze zależą od danej uczelni i danego wykładowcy, dlatego warto traktować go jako punkt odniesienia, a nie jedyne źródło wiedzy do zaliczenia przedmiotu.
Jeśli któreś zagadnienia z zakresu psychologii zdrowia dotyczą własnej sytuacji zdrowotnej – na przykład radzenia sobie z długotrwałym stresem czy przewlekłą chorobą – warto pamiętać, że treści podręcznika mają charakter edukacyjny i teoretyczny, a w razie realnych trudności najlepszym krokiem jest rozmowa z psychologiem lub lekarzem, a nie samodzielna diagnoza na podstawie lektury akademickiej.
Podsumowanie
Podręcznik „Psychologia zdrowia” autorstwa Ireny Heszen (wspólnie z Heleną Sęk) to jedna z podstawowych pozycji wprowadzających w tę dziedzinę na polskich uczelniach, obecna w programach studiów psychologicznych oraz medycznych, w tym na uczelniach takich jak GUMed czy PUM. Zawiera usystematyzowaną wiedzę o modelu biopsychospołecznym, stresie, zachowaniach zdrowotnych i psychologicznych aspektach choroby. Choć wiele osób szuka jej w formie bezpłatnego pliku PDF, warto sięgać po legalne źródła – bibliotekę uczelnianą, oficjalne e-booki lub zakup egzemplarza – co zapewnia dostęp do aktualnej i kompletnej treści, a jednocześnie respektuje prawa autorskie twórczyń tej publikacji.
